Powidoki – co to? Jak powstaje zjawisko powidoku?

Powidoki – co to znaczy? Tytuł słynnego, ostatniego filmu Andrzeja Wajdy (“Powidoki”, 2017) wiąże się z pewnym zjawiskiem optycznym, które może dotyczyć każdego z nas. Czym są powidoki, dlaczego się pojawiają i kiedy warto potraktować je jako sygnał ostrzegawczy? Wzrok to nie tylko oczy – to także mózg, który interpretuje docierające do niego obrazy!

Powidoki – co to?

Powidoki to obrazy, które „pozostają” w polu widzenia nawet po tym, jak patrzenie na dany obiekt zostało zakończone. Przykład? Gdy przez chwilę patrzysz na jasną żarówkę, a potem odwrócisz wzrok – przez kilka sekund nadal widzisz jej zarys, często w kontrastowym kolorze. To właśnie powidok.

Zjawisko to dzieli się na dwa główne typy:

• Powidoki pozytywowe – zachowują kształt, jasność i kolory pierwotnego obrazu (np. błysk flesza).
• Powidoki negatywowe – mają odwrócone kolory (np. zielony zamiast czerwonego) i są bardziej powszechne.

Powidoki są efektem „zmęczenia” fotoreceptorów w siatkówce oka – szczególnie pręcików i czopków – które przez chwilę nadal „wysyłają sygnał”, mimo że bodziec już zniknął.

Jak powstaje zjawisko powidoku?

Powidoki to zjawisko, które może wydawać się błahostką – to po prostu chwilowe „widmo” po spojrzeniu na jasne światło. Ale z neurologicznego punktu widzenia to fascynujący efekt działania naszej siatkówki i mózgu. Gdy długo patrzymy na intensywny bodziec (np. czerwony kwadrat), fotoreceptory w oku – czopki i pręciki – ulegają chwilowemu „zmęczeniu”. Po odwróceniu wzroku, mózg nadal „widzi” ten obraz, ale w odwróconych kolorach – to tzw. powidok negatywowy. To efekt adaptacji neuronów wzrokowych, które potrzebują chwili, by wrócić do równowagi.

U większości osób powidoki są całkowicie fizjologiczne i naturalne. Ale jeśli pojawiają się bez wyraźnego bodźca, są długotrwałe lub towarzyszą im inne objawy (np. bóle głowy, zaburzenia pola widzenia), mogą sygnalizować problemy neurologiczne – np. migrenę z aurą, padaczkę wzrokową, a nawet zmiany w obrębie płata potylicznego mózgu. W takich przypadkach warto skonsultować się z neurologiem lub okulistą.

Ciekawostka Lux Optyk: Władysław Strzemiński, wybitny polski malarz i teoretyk sztuki, poświęcił powidokom całe cykle malarskie. W jego „Powidokach słońca” nie chodziło tylko o estetykę – artysta, który sam stracił wzrok w jednym oku, badał fizjologiczne mechanizmy widzenia i próbował je przełożyć na język obrazu. W swojej „Teorii widzenia” pisał o tym, jak percepcja kształtuje rzeczywistość – i jak nasze oczy nigdy nie są „obiektywne”. O Strzemińskim powstał film w reżyserii Andrzeja Wajdy, który nosi właśnie tytuł “Powidoki”. 

Dlaczego pojawia się  powidok?

Zjawisko powidoku pojawia się, gdy nasze oczy i mózg potrzebują chwili, by „zresetować się” po intensywnym bodźcu wzrokowym. Gdy długo patrzymy na jasny lub kontrastowy obiekt, fotoreceptory w siatkówce oka – czopki i pręciki – ulegają chwilowemu zmęczeniu. Po odwróceniu wzroku na neutralne tło, zmęczone receptory reagują słabiej, a ich „partnerzy” (np. odpowiedzialni za kolor dopełniający) działają intensywniej – i właśnie wtedy widzimy negatywowy powidok.

To zjawisko to efekt tzw. kontrastu następczego, który wynika z adaptacyjnych mechanizmów układu wzrokowego. Mózg interpretuje różnice w aktywności receptorów jako nowy obraz – mimo że bodziec już zniknął.

W większości przypadków powidoki są całkowicie naturalne i powinny stanowić powodu do niepokoju. 

Kiedy powidoki mogą być objawem choroby?

Choć większość powidoków to naturalna reakcja oka na silny bodziec świetlny, ich nietypowa forma lub częstotliwość może wskazywać na zaburzenia neurologiczne. Niepokojące są szczególnie sytuacje, gdy:

• powidoki pojawiają się bez wcześniejszego bodźca świetlnego,
• utrzymują się kilka minut lub dłużej,
• towarzyszą im inne objawy – np. bóle głowy, zawroty, zaburzenia pola widzenia,
• występują często i nagle, bez wyraźnej przyczyny.

Takie objawy mogą być związane z migreną z aurą, padaczką wzrokową, a nawet uszkodzeniami w obrębie płata potylicznego mózgu. W rzadkich przypadkach powidoki mogą towarzyszyć chorobom neurodegeneracyjnym lub być skutkiem ubocznym niektórych leków.

Jeśli więc powidoki w oczach stają się uporczywe lub dziwne – warto skonsultować się z neurologiem lub okulistą. Lepiej sprawdzić, niż przeoczyć coś ważnego.

Artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej! Więcej wartościowych treści znajdziesz na blogu Lux Optyk!